وبلاگ حقوقی محمد حسنی
گردآوری و ارائه مطالب متنوع و سودمندحقوقی
صفحات وبلاگ
کلمات کلیدی مطالب
- ۱۳٩۳/٧/۱۸

وظیفه ملی پیشگیری اجتماعی از جرایم

شاید بارها شنیده باشید کسانی که در زندگی خود مرتکب خطا و یا جرم و خلافی شده‌اند،


وظیفه ملی پیشگیری اجتماعی از جرایم

شاید بارها شنیده باشید کسانی که در زندگی خود مرتکب خطا و یا جرم و خلافی شده‌اند، با اظهار پشیمانی گفته‌اند که ای کاش خانواده خوبی داشتیم، دوستانی خوبی انتخاب می‌کردیم، درس‌مان را می‌خواندیم، به حرف بزرگتر‌ها گوش می‌دادیم، پول‌هایمان را صرف کارهای مناسبی می‌کردیم و صدها «ای کاش» دیگر که می‌توانست زندگی آنان را در راه مناسبی قرار دهد و از آسیب‌ رسیدن به روح و جسم و حیثیت آنها جلوگیری کند. اما در پس این کاشکی‌ها، می‌توان موضوعی را به عنوان «پیشگیری» دید و مورد توجه قرار داد. اگر اجتماع با رفع برخی کاستی‌ها بتواند زمینه زندگی سالم را برای افراد تأمین کند، شاید شمار افسوس گذشته‌ها را خوردن، کمتر شود.
در این میان کارشناسان، پیشگیری اجتماعی از وقوع جرایم را به عنوان راهکاری برای کاهش آسیب‌های اجتماعی برای فرد و جامعه مطرح کنند و معتقدند پیشگیری اجتماعی مجموعه اقدام‌های پیشگیرانه است که بر همه محیط‌های پیرامون فرد که در فرآیند جامعه پذیری نقش دارند و دارای کارکردهای اجتماعی هستند، تأثیر می‌گذارد. این روش پیشگیری از جرم با تمرکز بر برنامه‌های تکمیلی، سعی در بهبود بهداشت زندگی خانوادگی، آموزش، مسکن، فرصت‌های شغلی و اوقات فراغت دارد تا محیطی سالم و امن ایجاد کند. در حقیقت پیشگیری اجتماعی به طور مستقیم یا غیرمستقیم هدف تاثیرگذاری بر شخصیت افراد است تا از سازماندهی فعالیت‌های خود بر محور انگیزه‌های بزهکارانه، پرهیز کنند.
این کارشناسان، پیشگیری وضعی را «اقدام پیشگیرانه معطوف به اوضاع و احوالی که جرائم ممکن است در آن وضع به وقوع بپیوندد»، تعریف کرده‌اند که هدف آن، اتخاذ ترتیبی است که بهای ارتکاب عمل مجرمانه را برای مرتکب بیش از سود حاصل از آن گرداند چرا که از نظر طرفداران پیشگیری وضعی، انسان موجودی حسابگر است و سود و زیان عملش را می‌سنجد.
معاونت اجتماعی نیروی انتظامی جمهوری اسلامی ایران چندی قبل همایشی با عنوان «پلیس و پیشگیری اجتماعی از جرایم» را برگزار کرد که بسیاری از جامعه شناسان، روانشناسان، کارشناسان علوم اجتماعی و رسانه‌ای، برنامه ریزان و پژوهشگران اجتماعی با ارسال مقالاتی به این همایش، نظرات خود در خصوص پیشگیری اجتماعی با کارکردهای مختلف و از جمله فرهنگی، مذهبی، خانواده، فضای مجازی، آموزشی و اقتصادی بیان کردند.
پیشینه پیشگیری از جرایم در ایران
دکتر محمد یکرنگی ـ عضو هیأت علمی دانشگاه تهران، درباره سابقه پیشگیری از جرایم در کشورمان می‌گوید: این پیشگیری در کشور ما سابقه دیرینه‌ای دارد و اسنادی از سال‌های 1350 و 1351 قوه قضائیه را ملزم به کار در زمینه پیشگیری کرده است. یعنی قبل از انقلاب هم کارهای پیشگیرانه‌ وجود داشته است و در دوران انقلاب اسلامی نیز وقتی قانون اساسی تصویب شد، به طور صریح در این قانون آمد که قوه قضائیه وظیفه پیشگیری از وقوع جرایم را دارد. ولی متاسفانه این اصل تا اواسط دهه 70 مسکوت ماند و رشد اقدام‌های پیشگیرانه از آنجا شروع شد که دانشگاه‌ها و به ویژه افرادی که تحصیلات در خارج از کشور را داشتند، مفاهیم پیشگیرانه را وارد مباحث حقوق ایران کردند و برخی از اساتید در دانشگاه‌ها به تدریس موارد پیشگیری پرداختند، مثل تدریس پیشگیری از جرایم در دانشگاه امام صادق (ع) که دانشجویان در این خصوص پایان‌نامه‌هایی را نوشتند. تا اینجا قدم‌های بلندی در زمینه پیشگیری از جرایم برداشته شد، اما مشکل نیز از همین جا شروع شد!
وی می‌افزاید: با ورود پیشگیری به نظام قضایی کشور، با دو مشکل مواجه شدیم: اول این که پیشگیری از ساختار حکومتی دیگری وارد ایران شده بود و به عبارت دیگر ما پیشگیری را از کشورهایی مانند فرانسه و انگلستان گرفته بودیم که ساختار لیبرالی داشتند واز اینرو پیشگیری از جرائم بدون توجه به ساختارها، وارد حکومت دینی ما شد.
دوم این که بعد از چند سال ما بدون ایجاد زیرساخت‌های پیشگیری، به سراغ آن رفتیم و به این ترتیب آموزه‌های پیشگیرانه‌ای که در کشورهای دیگر وجود داشت، در ایران انجام شد.
بر این اساس بسیاری از استادان معتقدند که پیشگیری به مثابه یک شمشیر دولبه است یعنی اگر چه مفید است، ولی اگر ضابطه مند نشود، این شمشیر می‌برد و از اینرو باید مراقب باشیم در جای نادرستی از آن استفاده نشود.
اطلاع از سرشت انسان
دکتر سلمان عمرانی ـ عضو هیأت علمی دانشگاه امام صادق (ع) هم معتقد است هر سیاست کنترل جرایم باید موضع روشنی در قبال سرشت انسان داشته باشد.
وی می‌افزاید: برای دست یابی به یک سیاست کنترل‌ اصولی جرایم در حکومت اسلامی، باید تبیین واضحی از سرشت انسانی ارائه شود. ذات شر، ذات نانوشته (بلااقتضاء) ذات خیر و لوح مکتوب، رویکردهایی است که در انسان‌شناسی مطرحند و ما باید موضع خود را در این زمینه روشن کنیم که آیا با یک موجود ذاتا شرور روبرو هستیم، یا با یک موجود...؟
هر نظام پیشگیری از جرایم، بعد از پاسخ به سؤال اول، باید به این سؤال پاسخ دهد که نسبت‌‌اش با اخلاق و حریم خصوصی افراد چیست. سیاست پیشگیرانه کنترل جرایم، به تبع رویکرد ما به این دو مقوله متفاوت است. در حکومت اسلامی، پیشگیری از جرم در صورتی قابل توجیه و موجه است که موضوع «هدایت» و «آزادی در انتخاب مسیر رستگاری» را تحت شعاع قرار ندهد. به همین دلیل سیاست‌های کنترل جرم در نظام اسلامی، فقط در خصوص ازاله بستر فساد و گمراهی قابل توجیه است. سیاست کنترل جرم در معارف اسلامی، سیاستی است که اضلال و افساد را از جامعه رفع می‌کند، نه لزوما ضلالت و فساد را. در دولت اسلامی باید با رفتارهایی مبارزه شود که زمینه سوق دادن دیگران به تباهی و فساد را فراهم می‌کند.
فرهنگ پیشگیری اجتماعی
سرهنگ بیژن پاک روشن ـ عضو هیأت علمی سازمان تحقیقات و مطالعات نیروی انتظامی درباره فرهنگ پیشگیری اجتماعی از وقوع جرایم می‌گوید: این فرهنگ باید در میان تمامی سازمان‌ها و به خصوص از مهدکودک تا دانشگاه و صدا و سیما به عنوان یک فرهنگ و وظیفه ملی، شکل بگیرد.
وی می‌‌افزاید: استاد شهید مطهری در رابطه با اقدامات لازم برای پیشگیری از جرایم و از میان بردن علل آن می‌نویسد این اشتباه است که ما بخواهیم برای جلوگیری از یک جرم یا جنایت، فقط برمجازات‌ها تأکید کنیم، باید دید دلیل وقوع آن جرم و جنایت چیست؟ باید خود آن علت را از بین برد و آنگاه در مورد افرادی که به طور عادی علل و موجبات وقوع جرم را ندارند و فقط با نوعی از حالت طغیان، جرمی را مرتکب می‌شوند، مجازات صورت گیرد.
در مورد پیشگیری از جرائم همواره باید براین باور بود که عواقب و مسئولیت‌های وقوع جرم فقط برعهده فرد بزهکار نیست و همان‌قدر که مجرم مقصر است، ممکن است در برخی موارد نهادهای مدنی و دولتی هم در وقوع آن جرم نقش داشته باشند. مداخله‌های به هنگام نهادهای تأثیرگذار در فرآیند تربیت و اجتماعی شدن افراد هم می‌تواند نقش مهمی در پیشگیری‌های اجتماعی از بزهکاری داشته باشد
تعیین مسئولیت نهادهای اجتماعی
به گفته جامعه‌شناسان، کودکان خانواده‌های بزهکار، کودکان‌کار و کودکان طلاق خیلی زود می‌توانند به دلیل نبود تربیت و آموزش و رفاه مناسب، وارد مسیر جرم و بزهکاری شوند و در این میان نقش نهادهای اجتماعی و فرهنگی و رفاهی برای پیشگیری از ورود آنان به این مسیر، اهمیت ویژه دارد. باید مسئولیتی برای نهادهای اجتماعی و آموزشی تعیین شود تا با شناسایی کودکانی که یکی از اعضای خانواده‌هایشان به واسطه جرم در زندان به سر می‌برد، یا به دلیل طلاق والدین در نزدیکی از آنها زندگی می‌کنند و یا به خانواده‌های دیگری منتقل شده‌اند و یا کودکانی که مجبور به کار برای تأمین مخارج زندگی هستند، از نظر آموزشی و رفاهی در جامعه گم و سهم آنها در اجتماع، نادیده گرفته نشود. چرا که در صورت نادیده گرفته شدن این افراد و پرورش در محیط‌های مستعد برای ارتکاب جرم و بزه، خیلی زودتر از زمانی که نهادهای مسئول برای نجات آنها وارد عمل شوند. بار خود را بسته‌اند.
سرهنگ پاک‌روشن معتقد است: پیشگیری اجتماعی از وقوع جرایم مجموعه‌ اهدافی است برای مهار تأثیر علل جرم، کاهش خطر بزه‌دیدگی، افزایش امنیت کلی اجتماع و بهبود کیفیت‌ زندگی و تأمین حقوق همه افراد.
بنابراین، راهبرد پیشگیری اجتماعی از جرم به توسعه اقتصادی، کسب و کار امن و کاهش معضلات اخلاقی و خسارت مادی ناشی از جرم کمک می‌کند و هزینه اقدامات پیشگیری از جرم نیز باید به عنوان سرمایه‌گذاری تلقی شود و بازگشت این سرمایه هم از طریق بهبود امنیت عمومی تجلی می‌یابد.
به گفته این کارشناس انتظامی، پیشگیری از جرم برساختن کسانی تمرکز دارد که در خطر بزهکاری قرار دارند و احساس یکپارچگی کمتری با جامعه دارند.
هنر پیشگیری از جرایم
دکتر محبوبه محدث‌مداری ـ عضو هیأت‌ علمی دانشکده هنر دانشگاه‌الزهرا (س) معتقد است: علل فراگیری جرم در جامعه کنونی ما، اختلالات طبقاتی، عدالت اجتماعی، عدم تناسب مجازات با جرم، طولانی شدن مجازات مجرمان کلان اقتصادی (فرصت دادن به متخلفان)، کمبودهای عاطفی و روانی و در کل عدم فرهنگ‌سازی (امر به معروف و نهی از منکر) و تغییر سبک زندگی از اسلامی به غربی است و طراحان گرافیک می‌توانند در بخش فرهنگ‌سازی و تبلیغات در این عرصه وارد شوند.
این استاد دانشگاه می‌افزاید: براین باوریم که پیشگیری از جرایم حرف اول را می‌زند و باید قسمتی از این کار برای کودکان انجام گیرد تا تفکر ارتکاب جرایم از مخیله آنها زدوده شود .دکتر محدث‌مداری اضافه می‌کند: شاهدیم که دنیای غرب با تهاجم فرهنگی به کشورهای اسلامی تا حدی موفق به تغییر سبک زندگی مسلمانان شده است. این امر بزرگترین مشکل مسلمانان محسوب می‌شود و علت این است که با زبان نرم هنر این کار را صورت داده است. از این رو ما نیز می‌توانیم با زبان هنر سبک زندگی را به سوی اهداف کلان کشور سوق دهیم. ما طراحان گرافیک می‌توانیم از طریق طراحی لوازم التحریر، کیف، لباس کودکان و گرافیک محیطی (المان‌های میادین، بنر، دیوار نوشته‌ها، نقش‌های برجسته، طراحی عرشه‌های پل، تزئینات مناسبتی و استندهای میدانی، سبک زندگی ایرانی ـ اسلامی را رواج دهیم و فرهنگ‌سازی کنیم تا از بدحجابی، اعتیاد، جرم، بی‌اعتقادی، بی‌اخلاقی و دیگر معضلات اجتماعی پیشگیری شود.
ایجاد تشکل‌های شهروند ـ پلیس
دکتر بهمن صدیق ـ رئیس گروه توسعه راهبردی برنامه‌های اجتماع محور سازمان بهزیستی کشور با اشاره به قابلیت‌های سازمان بهزیستی در پیشگیری از جرایم، می‌گوید: در بحث پیشگیری اجتماعی می‌توانیم شهروند ـ پلیس‌هایی داشته باشیم که نه به عنوان خبرچین پلیس، بلکه عوامل محافظتی، پیشگیری از وقوع جرایم را چنان تقویت کنند که خطر آن‌ها به حداقل برسد.
دکتر سهیلا صادقی فسایی ـ دانشیار دانشگاه تهران نیز بابیان این‌که دیوار جرم بسیار بلند، مرموز و پیچیده است می‌افزاید: همه ما می‌توانیم قربانیان بالقوه جرایم باشیم، مثلا ممکن است کیف ما را بدزدند و یا خانه ما را دزد بزند، قربانیان جرایم برای پیشگیری از آنها باید مسئولیت‌پذیر باشند و پلیس هم در امر پیشگیری باید بخشی از همت و تلاش خود را به آگاه‌سازی مردم اختصاص دهد تا طعمه مجرمان نشوند، نکته دیگر این‌که ما همیشه با قربانی بالفعل، یعنی کسی که جرمی علیه او اتفاق افتاده است، احساس همدردی داریم، درحالی که، ما باید این جرات و جسارت را داشته باشیم که سهم قربانی را در وقوع جرم علیه خودش، تبیین کنیم.
این استاد جرم‌شناسی دانشگاه همچنین می‌گوید: در تحقیقی درباره قتل، وقتی با زندانیان و قاتلان صحبت می‌کردم و از آنها می‌پرسیدم در زندان احساس دلتنگی نمی‌کنند، می‌گفتند که اینجا همه بچه محله‌هایمان هستند. یعنی در برخی از محلات شهر 50 تا 60 درصد جرایم تهران به وقوع می‌پیوندند. از یکی از قاتل‌ها پرسیدیم چرا ما باید شما را از این جا ببینیم و چرا یک جوان مثل شما سرنوشت‌اش باید زندان باشد؟ پاسخ داد شما انتظار دارید که یک کسی که در فلان خانواده و محله بزرگ شود و عاقبتی به غیر از این داشته باشد؟!
لذت قانون‌شکنی!
دکتر صادقی فسایی به گفتگوی خود با عامل قتل مرحوم روح‌الله داداشی، قهرمان بدنسازی کشورمان اشاره کند و می‌گوید: عامل این جنایت یک نوجوان معمولی بود. روی پیشانی او نه نوشته بودند قاتل است و نه شرور. آنچه که سبب قتل شده بود، فقط یک ترس بود و نه چیزی دیگر.
او گفت: در زمان حادثه وقتی هیکل قوی مقتول را دیدم، ترسیدم و ضرباتی به او زدم و پس از سوار شدن به اتومبیل به دوستم گفتم که دیدی چکارش کردیم؟ و این همان لذت حاصل از کج‌روی و لذت قانون‌شکنی بوده است. در واقع مطالعه این پرونده‌ها برای نیروی‌انتظامی، قوه‌قضائیه و سایر نهادهای ذیربط در استراتژی‌های پیشگیری از وقوع جرایم و نقشی که می‌توانند در اجتماع داشته باشد، مؤثر است. مجرم یک فرد بیگانه مریخی نیست، مجرم از ماست و با ماست و می‌تواند خود ما باشد. تازه وقتی ما می‌گوییم مجرم، باید به سه تیپ جرم نگاه کنید. یکی جرایم خیابانی، و کف خیابان، دیگری جرایم با پوشش کت و شلوار؛ این چیزی است که به نظر من ام‌الجرایم یا مادر همه جرایم است، مثل تیپ کارهایی که مرتکبین اختلاس‌های کلان مالی و بانکی انجام می‌دهند یا به عبارتی یقه سفیدها و نوع آخر هم جرایم «در پشت درهای بسته» است. یعنی جرایمی که در حریم خصوصی و درون خانواده‌ها اتفاق می‌افتند و برای همه آنها نباید نسخه واحدی پیچیده شود.
شناسایی ریسک‌ها
این جامعه‌شناس با تأکید برشناسایی گروه‌های آسیب‌پذیر و آسیب‌ساز می‌افزاید: بازبینی مجازات‌ها، کار پلیس نیست. ولی پلیس چون در کف خیابان‌ است و مرتب با این آدم‌های خاص سر و کار دارد، می‌تواند رفتار آنها را رصد کند و بعد اگر با قوه‌قضاییه هماهنگ باشد، قادر است به قوه‌قضاییه بگوید که یکجای کار می‌لنگد. بنابراین شناسایی ریسک‌ها در 3 سطح فردی، خانوادگی و کلان مهم است. در سطح فردی، شما با افرادی روبرو هستید که مشکل دارند و از نوع راه رفتن، حرف زدن و ایستادن آنان می‌توان تشخیص داد که یک فرد مشکل دارد. این ویژگی‌ها را باید به یادداشت و با سایر نهادها تبادل آرا کرد، تا راه ‌حل پیشگیری از جرایم پیدا شود.
دکتر صادقی فسایی تأکید می‌کند: بالای 90 درصد مجرمان کسانی هستند که از مدرسه اخراج و طرد شده‌اند. جالب است که در اکثر موارد، طردشدگی با کجروی افراد قرین است. شما نگاه کنید کودک و نوجوانی به مدرسه می‌رود و در تحصیل مرتب درجا می‌زند و کارهای عجیب و غریب می‌کند، اما مربی مدرسه از آموزش های لازم برای دخالت زود هنگام در کنترل رفتار او برخوردار نیست و نمی‌تواند مشاوره لازم را ارائه دهد و در نتیجه و با یک برچسب بی‌تربیت و اصلاح ناپذیر، او را از مدرسه اخراج می‌کنند در خارج یک معلم مقطع تحصیلی ابتدایی را طوری آموزش می‌دهند که فقط الفبا به دانش‌آموزان یاد ندهد. در این جا ما فقط نگران این هستیم که مبادا دانش‌آموز «طوطی» را با«ت» بنویسد و اگر غلط نوشت، او را تنبیه کنیم، اما اگر هزار مشکل روانی مثل خودآزاری، حیوان‌آزاری یا دیگر آزاری داشته باشد، به جای ارائه مشاوره زودهنگام او را به حال خود رها می‌کنیم.
این جامعه‌شناس اظهار می‌دارد: داده‌ها و نشانه‌های وقوع جرایم در دست پلیس است و پلیس برای پیشگیری از آنها باید مبتکرانه عمل کند و در این مورد پیشرو باشد.
فاطمه یارمحمدی


منبع :
روزنامه اطلاعات - پنجشنبه - 17/7/1393

محمدحسنی
وبلاگ حقوقی محمدحسنی درصورتی که نیاز به وکیل دارید می توانید به موسسه حقوقی عدل فردوسی مراجعه نمایید- آدرس : تهران ، خیابان انقلاب اسلامی ، بین میدان فردوسی و لاله زار ، پلاک 630 ، واحد 9 --تلفن تماس تهران: 66342315
نویسندگان وبلاگ:
مطالب اخیر:
کدهای اضافی کاربر :