وبلاگ حقوقی محمد حسنی
گردآوری مقالات و مطالب حقوقی

hassani.org
صفحات وبلاگ
کلمات کلیدی مطالب
- ۱۳۸۸/۱٠/۱٥

 

نظرات مختلف درباره اتانازی ضرورتا وابسته به نظرات مختلف در زمینه اخلاق است. مباحث پیرامون اتانازی، مباحثی درباره «ارزش‌»ها است. برخی اعتقاد دارند که حیات، حد اعلای خوبی است و دیگر خوبی‌ها با وجود حیات و زندگی معنا می‌یابند. بدون زندگی و حیات، هیچ ارزشی یا خوبی‌ای وجود ندارد (یعنی نمی‌تواند وجود داشته باشد) و حیات شرط لازم برای تحقق دیگر ارزش‌هاست.
واژگان کلیدی: اتانازی، قتل از روی ترحم، مرگ راحت، مرگ خوب، مرگ شفقت‌مدار

■ مقدمه
مباحث در رابطه با «اتانازی»، عمدتاً بحث درباره این است که چه چیزی اخلاقی است؟ سئوالاتی بنیانی در این رابطه مطرح شده است؛ مثلاً آیا حقی برای ارتکاب خودکشی وجود دارد؟ آیا اخلاقی هست که دیگری برای خودکشی به دیگری کمک کند؟ آیا حقی وجود دارد که براساس خواسته کسی یا اعضای خانواده اش ایجاد مرگ را در او تسهیل کنیم؟ آیا اخلاقی است [که] برای نجات جان کسی، [به] زندگی فرد دیگری که امیدی به زنده ماندنش نیست خاتمه دهیم؟ تمام مباحث پیرامون «اتانازی» درصدد پاسخگویی به سئوالاتی اینچنینی هستند. «اتانازی» بحث بسیار مهمی در اخلاق پزشکی است چون تمام حوزه ‌های اجتماعی و فرهنگی را دربرمی گیرد.در این نوشتار سعی شده است به نحو اجمال معنا و مفهوم اتانازی وخاستگاه آن برای خواننده تبیین و انواع آن تشریح شود. همچنین دیدگاه‌های مختلف در قبال آن، در پرتو آموزه‌های شرع انور اسلام بیان گردد. در آخرین بخش به بررسی این شیوه در تعامل با اخلاق هنجاری ـ حرفه ای در دنیای پزشکی، پرداخته شده و در پایان مقاله نتیجه گیری شده که چالش اصلی در مورد بود یا نبود اتانازی متوجه اصل احترام برای خودمختاری بیمار از یک سو و آموزه‌های مذهبی از سوی دیگر می‌باشد و پیشنهاد‌هایی به عنوان شروط عالی ممتازه جهت شروع به انجام اتانازی در صورت قانونمند شدن آن ارائه گردیده است.

■ گفتار اول ـ تعریف
اتانازی از واژگان یونانی «Eu» به معنای راحت، خوب و کامبخش و واژه «Thanasia» به معنای «مرگ» مشتق شده است. واژه Thanasia خود از «Thanatos» که الهه مرگ در یونان بوده است، گرفته شده است، به صورت تحت اللفظی «مرگ خوب یا راحت» معنا می‌دهد. این واژه برای اولین بار توسط فرانسیس بیکن که مرگ بدون رنج را تبلیغ می‌کرد وارد فرهنگ پزشکی شد. شورای حقوقی و قضایی پزشکی آمریکا، اتانازی را اینگونه تعریف می‌کند: «اتانازی، عمل ایجاد مرگ با روشی نسبتاً سریع و بدون درد به دلایل ترحم انگیز در فردی [است] که از بیماری لاعلاجی رنج می‌کشد.» البته اتانازی واژه ای کلی است که از جنبه‌های حقوقی به انواع مختلفی تقسیم می‌شود. (مانند اتانازی فعال، غیرفعال، داوطلبانه، غیرداوطلبانه و اجباری).
■ گفتار دوم ـ انواع اتانازی
1) «اتانازی فعال داوطلبانه »، تزریق عامدانه دارو یا اقدامات دیگر است که منجر به مرگ بیمار شود. این عمل براساس تقاضای صریح بیمار و با رضایت کاملاً آگاهانه او انجام می‌شود. نکته مهم در این حالت این است که قصد و تمایل پزشک و بیمار هر دو در جهت خاتمه دادن به زندگی بیمار است. در اتانازی فعال داوطلبانه، دو شرط، بسیار مهم است ۱- تصمیم خود بیمار ۲- درد و رنج غیرقابل تحمل و نبودن امید به بهبودی.
2) «اتانازی فعال غیرداوطلبانه »، تزریق عامدانه دارو یا اقدامات دیگری است که منجر به مرگ بیمار شود اما در این حالت بیمار صلاحیت تصمیم گیری (اهلیت یا صلاحیت قانونی) را ندارد و از لحاظ روانی قادر به درخواست صریح برای این عمل نیست. مثلاً بیمار در حالت کما است. البته، مرگ مغزی و زندگی نباتی [تنها] مواردی نیستند که بیمار قادر به تصمیم گیری نیست. در این نوع اتانازی، معمولاً پزشک یا تیم پزشکی، کمیته اخلاق پزشکی و یا خانواده بیمار و یا قاضی تصمیم می‌گیرند.
3) «اتانازی فعال اجباری »، تزریق عامدانه دارو یا اقدامات دیگری است که باعث مرگ بیمار شود. در این حالت بیمار صلاحیت تصمیم گیری را دارا است و هیچگونه درخواست صریح برای این عمل نداشته است. این حالت را جمیع اخلاقیون، مجاز نمی‌دانند و قتل محسوب می‌شود.
4) «اتانازی غیرفعال »، عدم شروع درمان یا قطع درمان ‌هایی است که برای حفظ حیات بیمار لازمند. البته این نوع اتانازی می‌تواند داوطلبانه (یعنی براساس درخواست بیمار) یا غیرداوطلبانه (یعنی بیمار صلاحیت تصمیم گیری را نداشته باشد) باشد. این نوع اتانازی معمولاً به صورت مستقیم، مانند تجویز دارو یا هر اقدام دیگری، نیست.
در «اتانازی غیرفعال داوطلبانه» بیمار درمان خود را رد می‌کند تا در مرگش تسریع ایجاد شود. به عبارت دیگر بیمار از همان ابتدا از پذیرش درمان سر باز می‌زند.
«اتانازی غیرفعال غیرداوطلبانه»، معمولاً در مورد بیمارانی به کار گرفته می‌شود که شرایط بسیار وخیمی دارند و پزشکان هم مطمئن اند که درمان امکان پذیر نیست یا درمان را قطع می‌کنند و بیمار را از مواد غذایی یا دارو محروم می‌کنند و یا اگر مثلاً بیمار در سیر بیماری اش، دچار عفونتی شود درمانی برای عفونت او آغاز نمی‌شود.
در این حالت، یعنی قطع درمان به واسطه ترک فعل، پزشک، بیمار را به حال خود وامی‌گذارد و از اقداماتی که برای زنده نگه داشتن او لازم است، خودداری می‌کند. لذا مرتکب ترک فعلی گردیده است، که به واسطه آن از بیمار سلب حیات شده است با توجه به ماده 206 و بندهای سه گانه آن در می‌یابیم که در سه بند این ماده فعل مثبت به عنوان رکن مادی قتل عمد معرفی گردیده است نه ترک فعل، پس در این حالت نمی‌توان عمل پزشک را منطبق با ماده 206 قانون مجازات اسلامی دانست. البته خودداری از مراقبت و مداوای بیمار توسط پزشک و پرستار به قصد سلب حیات، [به دلیل آنکه] جزء وظایف آن[ها] می‌باشد می‌تواند آنها را در معرض اتهام قتل عمدی قرار دهد. اما استناد آرای دادگاه‌ها به حکم قانون، اصل تفسیر مضیق قوانین کیفری، تفسیر به نفع متهم و نیز تأکیدماده 206 بر فعل مثبت مادی، مانع از شناختن ترک فعل به عنوان رکن مادی قتل عمد می‌شود.
البته می‌توان عمل پزشک را منطبق با بند 2ماده واحد قانون مجازات خودداری از کمک به مصدومین و رفع مخاطرات جانی دانست که مقرر می‌دارد: «هرگاه کسانی که حسب وظیفه یا قانون، مکلف هستند به اشخاص آسیب دیده یا اشخاصی که در معرض خطر جانی قرار دارند کمک نمایند، از اقدام لازم و کمک به آنها خودداری کنند به حبس تعزیری از شش ماه تا سه سال محکوم خواهند شد». و در نهایت طبق ماده 612 قانون مجازات اسلامی:« هر کس مرتکب قتل عمد شود وشاکی نداشته و یا شاکی داشته ولی از قصاص گذشت کرده باشد ویا به هر علت قصاص نشود در صورتی که اقدام وی موجب اخلال در نظم و صیانت و امنیت جامعه ویا بیم تجری مرتکب یا دیگران شود دادگاه مرتکب را به حبس از سه تا ده سال محکوم می‌نماید. »
5) «اتانازی غیرمستقیم »: در این حالت ضددردهای مخدر یا داروهای دیگر برای تسکین درد بیمار تجویز می‌شود اما پیامد عَرَضی آن قطع سیستم تنفسی بیمار است (داروهای ضددرد مخدر اگر با دوز بالا تجویز شوند مرکز تنفسی را مهار می‌کنند) که منجر به مرگ بیمار می‌شود. این نوع اتانازی با قصد عامدانه انجام نمی‌شود اما پیامد عرضی آن مرگ بیمار است.
6) «خودکشی با همکاری پزشک »: در این حالت پزشک داروهای مرگ آور را برای بیمار فراهم می‌کند، با این توضیح که می‌داند قصد بیمار در استفاده از آنها خودکشی است.
با توجه به تعریف‌های فوق می‌توان گفت نکته مهم در افتراق «اتانازی فعال داوطلبانه» از «خودکشی با همکاری پزشک» در رفتار پزشک است، که در حالت اول پزشک مستقیماً اقدام به خاتمه زندگی بیمار می‌کند. اما آنچه «اتانازی فعال داوطلبانه» را از نوع «غیرفعال» یا «غیرمستقیم» افتراق می‌دهد، نیت پزشک است. در حالت اول نیت پزشک خاتمه دادن زندگی بیمار است اما در دو مورد بعدی نیت پزشک کاهش درد بیمار یا قطع درمان‌های پزشکی مزاحم یا بیهوده است. دلیل عمده برای افتراق این اصطلاحات از یکدیگر، چالش‌های اخلاقی و حقوقی است. برخی استدلال کرده اند که نوع «غیرفعال» و «غیرمستقیم» از لحاظ اخلاقی و حقوقی در برخی وضعیت‌ها مجاز است. در حال حاضر علاوه بر ایالت اورگون که اتانازی قانونی می‌باشد در اکثر ایالت‌های آمریکا اجماع برای اخلاقی و قانونی کردن نوع «غیرفعال» اتانازی روبه فزونی است. اما در مورد «اتانازی فعال داوطلبانه و غیرداوطلبانه» و «خودکشی همراه با پزشک» جدل‌ها و اختلاف نظرهای بسیاری وجود دارد. اخیراً برخی استدلال می‌کنند که تمایز میان «فعال و غیرفعال» اتانازی، غیرمعتبر است و همان دلایلی که برای توجیه اتانازی غیرفعال از لحاظ اخلاقی آورده می‌شود می‌تواند برای نوع فعال نیز آورده شود. چون معمولاً «اتانازی» در بحث‌های عمومی و در میان عرف جامعه به همان نوع «فعال داوطلبانه» ارجاع می‌شود. استناد نوع «غیرفعال» و «غیرمستقیم» به اتانازی خودبه خود بار اخلاقی بسیاری به وجود می‌آورد.
■ گفتار سوم ـ دیدگاه‌های مختلف در مورد اتانازی
اتانازی، عمل ایجاد مرگ در فردی صاحب صلاحیت به لحاظ حقوقی و پزشکی براساس درخواست آگاهانه او است. بنابراین اگر بیماری، درخواستی صریح، آزادانه و آگاهانه برای اتانازی داشته باشد و البته از بیماری لاعلاجی که با هیچ درمانی قابل بهبودی نیست، رنج می‌برد؛ پزشک «بایستی» بر مبنای اصل احترام برای خودمختاری بیمار (که از اصول چهارگانه اخلاق پزشکی است) عمل اتانازی را انجام دهد . بر طبق این دیدگاه دیگر قضاوت پزشک در این زمینه جایگاهی ندارد. موافقان اصل خودمختاری بیمار، استدلال می‌کنند که هیچ کس نمی‌خواهد به خاطر هیچ بمیرد و اتانازی قطعاً بر مبنای دلایلی درخواست می‌شود. اما درستی یا نادرستی این دلایل بی معنی است. اما این استدلال غیرمعتبری است، چرا که فردی که درخواست اتانازی می‌کند (بنا به هر دلیلی) قطعاً فکر می‌کند که عمل او درست است و اگر اعتقادی به درستی کارش نداشته باشد، قید اول یعنی «صاحب صلاحیت بودن»، زیر سئوال می‌رود. بنابراین درخواست بیمار مبتنی بر این باور است که مرگ نفعی (یا هر ملاک اخلاقی دیگری) برای او دارد و به این دلیل قابل توجیه است.
درخواست بیمار وقتی ملاکی برای مجاز بودن اتانازی است که او باور به درستی درخواستش داشته باشد. اما دلایل بیمار برای درستی عملش چیست؟ بیمار ممکن است بگوید اتانازی درست است، چون من آن را تائید می‌کنم. در این حالت گزاره «اتانازی درست است» و این گزاره که «بیمار آن را تائید می‌کند» معادل یکدیگرند. در واقع در اینجا بیمار چیزی درباره ماهیت خود عمل نمی‌گوید و تنها نگرش خود را بیان می‌کند، یعنی نگرش تائیدی. اگر درستی اتانازی مبتنی بر تائید بیمار باشد، پس اگر یک روز بیمار آن را تائید کند و روز دیگر تائید نکند، بنابراین یک روز درست است و روز دیگر درست نیست. در واقع ممکن است تائید بیمار بر خطا باشد. این گزاره که «اتانازی درست است چون بیمار آن را تائید می‌کند» با این گزاره که «بیمار اتانازی را تائید می‌کند، چون درست است» بسیار متفاوت است. در واقع نگرش تائیدی بیمار پیامدی از باور به درستی این عمل است. بیمار ممکن است بگوید «اتانازی درست است، چون رنج غیرقابل تحمل مرا پایان می‌دهد یا فلان و بهمان نتیجه را دارد.» یعنی دیدگاهی «فایده گرایانه» داشته باشد. در این حالت درستی از طریق برخی ویژگی‌های خود عمل تعریف می‌شود. یعنی تعریف درستی با استفاده از جملات دیگری است. اما صدق هر نظریه خاصی صرفاً با تعریف واژگان آن به دست نمی‌آید. در واقع تعریف درست هر چه باشد، کاری نخواهد کرد که این واژه را به وجهی تعریف کند تا مستوجب صدق نظریه خاصی درباره چیزی باشد که درست است. ممکن است بیمار بگوید «اتانازی درست است »، پرسش اینجاست که بیمار چگونه می‌داند که گزاره «اتانازی درست است» صادق است؟ ممکن است بگوید از راه شهود به این نتیجه رسیده ام، اما صحت یا عدم صحت چنین شهودی هرگز نمی‌تواند اثبات شود. در ضمن پزشک هم بر مبنای شهودش می‌تواند بگوید که «اتانازی نادرست است.» یعنی چنین روشی راه را برای انواع شهودهای متعارض باز می‌کند. بیمار ممکن است بگوید که دلایل خوبی برای پذیرش اتانازی دارد (مثلاً همین بیماری لاعلاجش که البته خود این مسئله نیز به لحاظ معرفت شناسی پزشکی محل تردید است). اما چگونه می‌توانیم بدانیم که دلایل بیمار دلایل خوبی برای باور به درستی اتانازی است. در حقیقت وقتی می‌توانیم بدانیم که دلایل بیمار دلایل خوبی هستند که از پیش بدانیم «اتانازی درست است» چه معنایی می‌دهد.
برخی استدلال کرده اند که اتانازی توجه جامعه نسبت به زندگی را از بین می‌برد، رایج شدن اتانازی در عمل پزشکی حساسیت جامعه نسبت به مرگ را کاهش می‌دهد و در نتیجه زندگی امر ارزشمندی به حساب نمی‌آید. این حالت باعث از بین رفتن انسانیت و به وجود آمدن تنوعی از بیماری‌های اجتماعی می‌شود. در جامعه ای که حیات، غیر ارزشمند به حساب آید؛ آنگاه افراد ابایی از کشتن افراد دیگر و ارتکاب جنایت ندارند. [لذا] کیفیت زندگی سست و جامعه به عنوان یک کل خراب می‌شود.
مخالفین اتانازی معتقدند هرگاه اتانازی قانونی شود، پتانسیلی برای سوءاستفاده در دستان مراقبین سلامتی خواهد بود. اولین قدم برای انجام اتانازی در جامعه ای که قانونی شده است، باعث می‌شود قدم‌های بعدی آسانتر برداشته شود. به این استدلال، «شیب لغزنده » گفته می‌شود. یکی از صریح ترین مخالفین اتانازی، «یال کامیسار » پروفسور حقوق دانشگاه میشیگان، حمله سه جانبه ای را بر علیه اتانازی صورتبندی کرده است که شامل:
۱- خطر سوء استفاده از اتانازی توسط مراقبین سلامتی
۲- شیب لغزنده و
۳- خطر اشتباه و لغزش است.
موافقین نظریه «شیب لغزنده» استدلال می‌کنند هنگامی که کیفیت زندگی کاهش یافته باشد جامعه پایان دادن به حیات را می‌تواند بپذیرد و هیچ روش عقلانی برای محدود کردن اتانازی و جلوگیری از سوء استفاده آن وجود ندارد. براساس نظریه شیب لغزنده، اتانازی به مانند لبه نازک یک گُوِه است که وقتی جابیفتد عمیقاً در جامعه پیش رانده می‌شود. «کامیسار» نتیجه می‌گیرد قانونی کردن اتانازی ارادی ناچاراً منجر به قانونی شدن اتانازی اجباری می‌شود چون تمایز عقلانی بین کسانی که می‌خواهند بمیرند (چرا که خودشان را سربار جامعه می‌دانند) و کسانی که می‌خواهند بکشند (چون این افراد را سرباری برای جامعه می‌دانند) غیرممکن است. اکثر کسانی که از استدلال شیب لغزنده استفاده کرده اند تجربه آلمان نازی را مثال تجربی این فرآیند در عمل ذکر کرده اند. آنها استدلال می‌کنند سیاست عمومی کشتن، از یک قدم اولیه محدود آغاز می‌شود؛ یعنی اتخاذ برنامه اتانازی دقیقاً تعریف شده و خلاص شدن از شر کسانی که زندگی‌های بی ارزشی دارند سریعاً به «هولوکاست » منجر می‌شود.
موافقین اتانازی تلاش می‌کنند تا استدلال «شیب لغزنده» را به صور مختلف رد کنند. آنها معتقدند مکانیسم‌های رایجی که توسط دادگاه‌ها به کار گرفته شده است از «اتانازی اجباری» جلوگیری می‌کند. در صورت قانونی شدن اتانازی غیرفعال ، شیب، تماماً لغزنده نیست چون هیچ برنامه کشتن وسیعی وجود ندارد. برخی دیگر برخود مفهوم «شیب لغزنده» حمله کرده اند و استدلال می‌کنند، این استدلال (شیب لغزنده) که نوعی از عمل درنهایت منجر به برقراری نوع دیگری از عمل می‌شود، برهان مجاب کننده ای نیست و برای آن که مقدمه، صادق باشد بایستی نشان دهد که فشار اولیه برای برداشتن قدم‌های بعدی آنقدر قوی است که قدم‌های بعدی رخ دهد. استدلال «خطر سوء استفاده» که توسط کامیسار و برخی دیگر ارائه شده است بر این ادعاست که اتانازی و خودکشی با همکاری پزشک نهایتاً منجر به قتل (شنیع) می‌شود. در واقع کسانی ممکن است با راهنمایی فرد برای انجام خودکشی به دنبال منافع شخصی باشند و اگر اتانازی یا خودکشی با همکاری پزشک قانونی و در حوزه عمل پزشکی اجرا شود ممکن است پزشکان نسبت به انجام این عمل حساسیت خود را از دست بدهند و در مواردی که می‌توان از اتانازی دوری کرد، با این حال اتانازی را انجام دهند. از طرف دیگر این احساس که پزشکان، مجوز کشتن را داشته باشند، باعث می‌شود که مردم و دست اندرکاران امر بهداشت و درمان به پزشکان اعتماد نکنند؛ چون مسئولیت آنها برای حفظ حیات، بدل به اهداکنندگان مرگ شده است. در این حالت بین هیچ نوع اتانازی تمایزی مطرح نیست؛ چون پزشک نمی‌تواند اجازه دهد بیمار بمیرد و باید تا آخرین لحظات برای حفظ حیات او تلاش کند، حتی اگر امیدی به زنده ماندن بیمار نباشد. اما موافقین اتانازی استدلال می‌کنند که ریسک سوء استفاده اگر چه قطعاً وجود دارد اما واقعاً تهدیدی برای انجام اتانازی نیست چرا که اولاً تنظیم قوانین دقیق برعلیه اتانازی فعال و خودکشی با همکاری پزشک از این حالت پیشگیری می‌کند و ثانیاً وجود مجموعه مشخصی از اصول راهنما برای انجام اتانازی در موقعیت‌های خاص از ایجاد ابهام جلوگیری خواهد کرد. به طور کلی می‌توان گفت اعتراضات نسبت به اتانازی فعال و ارادی در ۵ مورد صورت‌بندی می‌شود:
۱- استدلال می‌شود در حال حاضر راه‌های پیشگیری از دردهای کشنده وجود دارد و با فراهم آوردن مراقبت‌های بهتر می‌توان جلوی درد را گرفت، بنابراین اتانازی ضرورتی نمی‌یابد. اما چنین استدلالی مجاب کننده نیست: [چرا که] گرچه درمان‌های تسکینی و مراقبت‌های بیمارستانی، پیشرفت‌های مهمی در مراقبت از افراد در حال مرگ داشته است ولی باز هم مشکلاتی باقی است. برای این که بهترین درمان تسکینی برای هر فرد دریافت شود نیاز به کوشش‌ها و خطا‌هایی است که عواقب دردناکی برای بیمار دارند و مهم‌تر از آن عوارض جانبی چنین درمان ‌هایی مانند تهوع، ناتوانی در کنترل ادرار، از دست دادن هوشیاری به علت خواب آلودگی‌های نیمه دائمی و نظایر آن است. هم چنین افرادی وجود دارند که نمی‌خواهند از درمان‌های تسکینی و مراقبت‌های بیمارستانی بهره بگیرند و برخی دیگر از داوطلبین اتانازی گلایه کمتری از درد دارند و مشکل اصلی آنها وابستگی به دیگران و یا وابستگی به دستگاه‌های تنفس مصنوعی است.
2- استدلال می‌شود ما هیچ گاه شواهد کافی برای توجیه این باور نداریم که تقاضای بیمار مبتلا به بیماری لاعلاج برای مردن، تقاضایی درست، ثابت و واقعاً مختارانه است.
3- برخی برای انجام اتانازی به «آموزه اثردوگانه » متوسل شده اند اما مطابق با تفسیر این آموزه، انجام اعمالی مجاز است که عواقب بد آن از پیش مشخص باشد به این شرط که: الف - این نتیجه بد به عنوان یک اثر جانبی یا غیرمستقیم عمل اصلی منظور شده باشد، ب - عملی که قصد اصلی بر آن واقع شده به لحاظ اخلاقی خوب و یا حداقل خنثی باشد، ج - اثر خوب، به واسطه راه بدی حاصل نشود؛ یعنی [از] وسیله‌ای بد برای رسیدن به [اثر] خوبی استفاده نشود، د- نتایج بد، نبایستی چنان جدی باشند که بر اثرات خوب فائق شوند. اما اتانازی این شرایط را برآورده نمی‌کند. جالب است که موافقین اتانازی نیز از همین آموزه، نتیجه‌ای خلاف رأی مخالفین اتانازی می‌گیرند.
۴- استدلال می‌شود تمایز میان اتانازی ارادی، اجباری و غیرارادی در نحوه عمل است ولی در اصل کار تفاوتی بین این دو وجود ندارد.
5- اگر اتانازی ارادی و فعال را بپذیریم راه را برای دیگر انواع اتانازی و خودکشی فراهم آورده ایم.
■ گفتار چهارم ـ جایگاه قتل از روی ترحم در شرع انور:
بحث را با یک سوال آغاز می‌کنیم؛ شخصی از بیماری لاعلاجی رنج می‏برد و مرگش هم نزدیک نیست و ادراک و حرکت و نطق اختیاری نیز دارد یعنی دارای حیات مستقر است ولی از شدت رنج‏از پزشک و یا فرد دیگری می‏خواهد که با تزریق یک ماده سمی کشنده سریعاً به حیات وی پایان دهد تا از سختی و رنج بیماری ر‌هایی یابد. آیا درخواست او می‏تواند مجوز قتل باشد؟ و آیا رضایت مقتول، جرم‏بودن این قتل را از بین می‏برد؟ همان گونه که از خود سؤال پیداست جواب را باید از دو جهت حکم تکلیفی و حکم وضعی پیگیری کرد.
1- حکم تکلیفی: منظور از حکم تکلیفی، جواز و عدم جواز است، یعنی آیا چنین قتلی جایز است و یا جایز نیست؟ آنچه از کلمات فقیهان فهمیده می‏شود این است که این فعل چون به حیات یک انسان پایان می‏دهد به هردلیلی که باشد حرام است و مشمول عمومات و اطلاقات حرمت قتل نفس می‏شود و مخصصی برای خروج از آنها (عمومات و اطلاقات) وجود ندارد، و صرف اذن مقتول نمی‏تواند سبب تقیید اطلاقات و تخصیص عمومات مذکور شود. علاوه بر این که قصاص و دیه هر دو از «حق الناس‏» می‏باشند که می‏توان آنها را اسقاط کرد اما حرمت، یک حکم است و حکم قابل اسقاط نیست.
2- حکم وضعی: منظور از حکم وضعی، حق قصاص و دیه است؛ یعنی آیا با اذن مقتول، قصاص و پرداخت دیه از قاتل ساقط می‏شود یا خیر؟
در پاسخ باید گفت: خود این مسئله کمتر مطرح شده است، ولی مسئله مشابهی در منابع فقهی وجود دارد که از نظر ملاک با این مسئله فرقی ندارد، از این رو می‏توانند در حکم یک مسئله باشند.
مسئله مطرح شده این است که اگر کسی به دیگری بگوید: «مرا بکش و الّا تو را می‏کشم‏» آیا جایز است او را بکشد یا خیر؟ و اگر کشت آیا قصاص می‏شود یا خیر؟
گویا فقیهان از نظر حکم تکلیفی یک نظردارند و می‏گویند: جایز نیست اگرچه بر این کار اکراه شده باشد، زیرا اکراه، حرمت قتل را از بین نمی‏برد . اما از لحاظ حکم وضعی یعنی ثبوت حق قصاص یا دیه برای اولیای مقتول دو نظریه وجود دارد:
نظریه اول: سقوط حق قصاص و دیه،
برخی از فقیهان معتقدند چون مقتول به قتل خودش اذن داده، لذا حق قصاص و دیه را با این اذن اسقاط نموده است و وارث نمی‏تواند خواستار قصاص یا دیه شود .
لازم به یاد آوری است که بحث از ثبوت یا عدم ثبوت دیه بعد از احراز عدم ثبوت حق قصاص است. یعنی آیا وارثی که حق قصاص ندارد، حق مطالبه دیه دارد یا خیر؟
شهید ثانی می‏گوید: اگر به ثبوت قصاص معتقد نباشیم، در ثبوت دیه دو نظریه وجود دارد مبتنی بر این که: آیا بعد از مرگ مقتول، دیه بدون واسطه برای ورثه ثابت می‏شود، یا ابتدا در آخرین لحظه از حیات مقتول به خودش منتقل‏می‏شود و سپس به ورثه تعلق می‏گیرد؟ بنابر نظریه اول، پرداخت دیه بر قاتل واجب می‏شود و اذن مقتول در قتل نمی‏تواند دیه را ساقط کرده، و بنابر نظریه دوم، پرداخت دیه بر قاتل واجب نمی‏گردد، چون فرد مستحق، یعنی مقتول آن را ساقط نموده است. مؤید نظریه دوم این است که وصیت‌های چنین شخصی در مورد دیه تنفیذ می‏شود، و بدهی‏های او از آن پرداخت می‏گردد و اگر مستقیما به ملک ورثه منتقل‏می‏شد این گونه تصرفات جایز نبود....
به هر حال آنچه مهم است، دلیلی است که محقق حلی برای سقوط حق قصاص یا دیه ذکر کرده و آن این است که مقتول با اذن خود، حق قصاص یا دیه را اسقاط کرده است، بنابراین وارث نمی‏تواند آن را مطالبه‏کند. اما عدم سقوط گناه حرمت برای این است که گناه حکم است نه حق، و حکم به خلاف حق قابل اسقاط نیست.
نظریه دوم: عدم سقوط حق قصاص یا دیه
برخی دیگر از فقیهان براین باورند که اذن به قتل، حق قصاص را ساقط نمی‏کند، و بهترین دلیلی که برای این نظریه آورده شده این است که انسان برای از بین بردن خود تسلّط ندارد تا بتواند با اذن خودش به اتلاف، ضمان را ساقط کند، آن گونه که اذن به اتلاف اموال، ضمان را در آنها ساقط می‏کند .
نتیجه آنکه اکراه هیچ گونه تاثیری در جرم بودن قتل و ثبوت قصاص بنابر قول مشهور ندارد. پس بین مکره بودن قاتل یا مختار بودن آن‏فرقی وجود ندارد، بنابر این چه بگوید: «مرا بکش‏» و چه بگوید: «مرا بکش و الا تو را می‏کشم‏»، در هر دو صورت از نظر مشهور، حکم یکی است؛ یعنی هر قولی را که در مسئله اکراه انتخاب کنیم در صورت‏عدم اکراه هم خواهد آمد. حتی بدون در نظر گرفتن این جهت، دلیلی که محقق حلی ذکر نموده یعنی مقتول با اذن خود حق قصاص را ساقط کرده است شامل حالت اختیار هم می‏شود.
بنابراین می‏توان در حکم وضعی مسئله مورد بحث - اذن مریض به قتل خویش - دو نظریه ذکر کرد: سقوط حق قصاص یا دیه و عدم سقوط حق قصاص یا دیه. اما از نظر حکم تکلیفی همان گونه که گذشت همه فقیهان بر حرمت آن اتفاق نظر دارند.
به‌علاوه آنچه از کلمات برخی فقیهان که متعرض بعضی فرض‏های وجوب نجات نفس محترم شده‏اند برمی‏آید این است که اگر سبب پیدایش عارضه موجب هلاکت، اعم از بیماری، آتش سوزی، غرق شدن، مجروح‏شدن و یا عامل دیگری باشد، و کسی که بر نجات دادن او قدرت داشته از این کار امتناع کند و در نتیجه آن شخص بمیرد، امتناع کننده فقط مرتکب حرام شده ولی ضمان که قصاص یا دیه باشد بر عهده‏او نیست. لذا نتیجه گرفته می‌شود که اگر پزشکی بیماری را معالجه نکند و در نتیجه بیمار بمیرد، پزشک ضامن نخواهد بود؛ یعنی وارث متوفی حق قصاص یا دیه ندارد گرچه پزشک با این کار مرتکب گناه بزرگی شده است، چون واجب‏مهمی را ترک کرده است. شاید سؤال شود که اگر پزشک از روی ترحم این کار را انجام بدهد، یعنی معالجه را ترک کند مثلاً سرم یا اکسیژن را وصل نکند تا مریض زودتر بمیرد و از رنج بیماری خلاص شود آیا باز هم گناه‏کرده است؟ در جواب بایستی گفت که تا کنون دلیلی بر جواز این کار به واسطه عنوان ترحم یافت نشده است. در خاتمه این مبحث لازم است اشاره کنیم که در اسلام سعی شده است اشخاص مبتلا به بیماری‏های صعب العلاج و یا به طور کلی کسانی که مریض می‏شوند از نظر روحی و روانی تقویت شوند تا قدرت‏تحمل آنها بیشتر شود و کمتر احساس درد و رنج کنند، از این رو باید قبل از تجربه راه‏های دیگر به این شیوه نیز توجه کرد .
■ گفتار پنجم ـ اتانازی و اخلاق هنجاری
مباحث پیرامون اتانازی، مباحثی درباره «ارزش»‌ها است. برخی اعتقاد دارند که حیات، حد اعلای خوبی است و دیگر خوبی‌ها با وجود حیات و زندگی معنا می‌یابند. بدون زندگی و حیات، هیچ ارزشی یا خوبی ای وجود ندارد (یعنی نمی‌تواند وجود داشته باشد) و حیات شرط لازم برای تحقق دیگر ارزش‌ها است. موافقین اتانازی ارزشی مافوق دیگر ارزش‌ها برای حیات قائل نیستند؛ بلکه معتقدند که حقوق فردی ارزش برتر است و برخی دیگر از آنها کیفیت حیات را مهم‌تر از خود حیات می‌دانند و منطق آنها این است که اگر چه زندگی خود به گونه ای واضح یک ارزش مهم است اما ممکن است زمان ‌هایی به وجود آید که زندگی ارزش زیستن و بودن نداشته باشد. افرادی که حقوق فردی و کیفیت زندگی را ارزش برین می‌دانند، در حالت ‌هایی که قدرت و توان آنها کاهش می‌یابد نظام ارزشی خود را در معرض تهدید می‌بینند؛ چون در یک نظام ارزشی، فرد ردیفی از ارزش‌ها را براساس اهمیت آنها طبقه بندی می‌کند. حال اگر این نظام ارزشی به خطر افتد فرد ممکن است زندگی خود را خاتمه دهد، چون دیگر ارزش زیستن طولانی و یک زندگی خوب وجود ندارد. یکی از مهم‌ترین دلایلی که بحث درباره اتانازی اینقدر مورد اعتراض قرار گرفته به این علت است که نظام ارزشی انسان را به چالش می‌خواند. یکی از را ه‌های ارزیابی ارزش‌ها برای آن که دریابیم آنها واقعاً ارزشی اخلاقی دارند استفاده از نظریه‌های مختلف در اخلاق هنجاری است. با ارزیابی یک مشکل یا یک رویه خاص از طریق عینک اخلاق هنجاری می‌توانیم تعیین کنیم که نظام‌های ارزشی ما نیاز به تغییر دارند یا نه؟ در بررسی هر کدام از نظریه‌های اخلاق هنجاری باید حتماً چهار سطح فرد، خانواده، پزشک و جامعه را در نظر گرفت. در سطح فردی شخص باید تصمیم بگیرد که می‌خواهد به زندگی اش خاتمه دهد یا نه؟
مثلاً از منظر «خودگرایی اخلاقی» اگر شخص براساس منفعت و نفع خود به نتیجه برسد که بمیرد، این اخلاقی است. از طرف دیگر فرد ممکن است به این نتیجه برسد که می‌خواهد زنده بماند و استدلال کند که تمام تکنولوژی پزشکی باید به کار گرفته شود تا زندگی اش را حفظ کنند.
اعضای خانواده نیز یک وضعیت دشوار اخلاقی را پیش رو دارند و این دشواری بیشتر مربوط به مواردی است که فرد لاعلاج فاقد صلاحیت لازم برای تصمیم گیری درباره مرگ خودش است. مثلاً از دیدگاه «سودگرایی اخلاقی» خانواده ممکن است متمایل باشد بیمارشان زنده بماند به این دلیل که از بین بردن ارزش زندگی به حال جامعه مضر است و در هر حالی امکان نجات بیمار وجود دارد و این به هرحال خیر جمعی را در پی دارد. ولی از طرف دیگر ممکن است خانواده تمایل به مردن بیمارشان داشته باشند به علت این که مراقبت‌های پزشکی بیهوده هزینه زیادی بر دوش جامعه وارد می‌کند در نتیجه مرگ او بیشترین خیر جمعی را دارد.
پزشک نیز در یک چالش اخلاقی قرار دارد، نگاه جهانی به پزشکان این است که آنها وظیفه دارند به هر قیمتی زندگی بیمار را حفظ کنند. در مقابل این نگاه جهانی، آموزه «خودمختاری » و حق بیمار قرار دارد. بر طبق این آموزه پزشکان در قبال امیال و آرزوهای بیمارانشان مسئول هستند. براساس اصل «خودمختاری»، توجیه اتانازی تنها بر مبنای اصل احترام برای تصمیم بیمار است و ارتباطی با این موضوع که اتانازی به سود بیمار است یا نیست، ندارد. بر طبق این دیدگاه وقتی بیمار مختارانه تصمیم به مرگ می‌گیرد پزشک باید از داوری درباره «کیفیت زندگی » بیمار خود امتناع کند. یعنی پزشک باید به درخواست منطقی و حتی غیرمنطقی بیمار برای انجام اتانازی رضایت دهد. اما پزشک از سوی دیگر متعهد است که عملی بر خلاف سود و منفعت بیمار انجام ندهد. یعنی پزشک باید تصمیم بگیرد که این عمل به سود و منفعت بیمار هست یا نیست، که این مسئله هم وابسته به ملاحظاتی درباره کیفیت زندگی بیمار است. اما در اینجا بحثی معرفت شناسانه پیش می‌آید که آیا پزشک این امکان را دارد تا کیفیت زندگی بیمار را ارزیابی کند؟ استوار است؟ درستی این ملاک‌ها را چگونه می‌توان تعیین کرد؟ آنالیز نظریه‌های اخلاق هنجاری، جوابی روشن پیش روی ما نمی‌گشاید؛ چون هیچ اجماعی از خوبی وجود ندارد و چون در چهار سطح باید بررسی شوند تناقضات بسیاری حاصل می‌شود ولی آنچه واضح است بیشتر استدلال‌های اخلاقی علیه یا له اتانازی، برگرفته از همین نظریه‌های اخلاقی است، ولی هیچکدام نمی‌توانند نشان دهند کدام ساز و کار، برای گرفتن تصمیم در قبول یا رد اتانازی بهترین است. البته اکثر جوامع، اتانازی فعال و ارادی را رد کرده‌اند (به جز چند کشور مانند هلند و اخیراً بلژیک که آن هم شرایط خاص خودش را دارد ) و بحث بیشتر بر انواع دیگر اتانازی یعنی نوع غیرفعال و غیرارادی آن است.
■ نتیجه
به طور کلی مردم دلایل متفاوتی برای خودکشی و خاتمه دادن به زندگی و ارتکاب خودکشی دارند.
برخی دچار افسردگی شدید در یک دوره طولانی هستند. این عده خودکشی را مناسب ترین راه برای غلبه بر مشکلات زودگذرشان می‌دانند. نظر عمومی این است که بهترین راه حل برای درمان بیماران مبتلا به افسردگی استفاده از مشاوره یا دارو است و این بیماران پس از درمان می‌توانند از زندگی ای که می‌خواستند با خودکشی، خود را از آن محروم سازند لذت ببرند.
برخی دچار دردهای مزمن و حاد هستند و به علت فقر و تهی‌دستی از عهده تهیه داروها بر نمی‌آیند و برخی به پزشکان و سواد و دانش آنها اعتقاد ندارند، یا عقاید خاصی دارند به هر حال نظری وجود دارد که خودکشی در این روش راه حل ترجیح داده شده نیست. برخی دچار اختلال حواس شده اند و بیماری آثار نامطلوب بر روی کیفیت زندگی آنها ایجاد می‌کند، بیماران مبتلا به بیماری‌هایی چون M.S.، ایدز و آلزایمر و... احساس می‌کنند که این بیماری باعث از دست رفتن استقلال آنها خواهد شد و همواره باید تحت مراقبت قرار گیرند. برخی نیز تصور می‌کنند که ارزش‌های شخصیتی و مقام اجتماعی خود را از دست خواهند داد و به خوبی می‌دانند که در آینده نزدیکی خواهند مرد و تمایل دارند که کنترل کاملی بر این مراحل داشته باشند. بسیاری از بیماران که توانایی این کار را ندارند نیازمند کمک پزشکان هستند.
البته از دیدگاه اسلام، از آنجایی که ما خودمان را خلق نکرده ایم، اختیاری هم نسبت به وجودمان نداریم و موظف به مراقبت از آن هستیم و خداوند تنها مالک و گیرنده زندگی است. این استدلال، که کشتن انسان، برای ر‌هایی او، از درد و رنج کشنده است، از نظر اسلام قابل قبول نیست. در اسلام شکیبایی و تحمل قویاً مورد توجه قرار گرفته است و بسیاری از گروههای مذهبی اعتقاد دارند که رنج و درد انسان می‌تواند فرصت خوبی برای خداشناسی و تزکیه نفس باشد.
حقیقتاً قضاوتِ درست اخلاقی در مورد اتانازی داوطلبانه بسیار سخت است. شاید اینکه در برخی کشورها این عمل قانونی باشد، به لحاظ اخلاقی محل تردید است. چون این عمل فردی نیست (یعنی پزشک عمل ایجاد مرگ را انجام می‌دهد) و در نتیجه نظرات طرف مقابل هم مهم است که در اینجا چالش اصلی متوجه اصل احترام برای خودمختاری بیمار است.
در ایران، به دلیل نوع نگاه فقاهتی قانون‌گذار و هیأت حاکمه به کلیه گرایشات و از جمله مباحث مربوط به اخلاق پزشکی از یک سو و همچنین بافت مذهبی لایه‌های میانی اجتماع و اعتقادات غیر قابل استدلال در مورد مقوله مرگ و زندگی از سوی دیگر ، طرح موضوع جنجال برانگیزی مانند مرگ خوب و راحت یا قتل از روی ترحم ـ که حتی در خود اروپا بالاخص جناحِ واتیکان هنوز با آن کنار نیامده‌اند ـ از سوی جامعه اقلیت دانشگاهی، زمانی چیزی بیش از یک مزاح علمی تلقی نمی‌شد اما اظهارات اخیر مقام محترم رهبری بدین مضمون که: «برخی مسایل که در فقه.... وجود دارد سخن آخر نیست بلکه ممکن است با تحقیق یک فقیه ماهر و مسلط به مبانی و مِتُدِ فقاهت، نکات جدیدی استنباط شود... » نوید یک رویکرد و حرکت نوین از جانب معتقدان به فقه پویا به مسایل مستحدثه و مبتلابه جامعه را داده است.
■ پیشنهادات
با توجه به موارد مطروحه در این نوشتار به‌نظرمی رسد پروژه قانونمند نمودن اتانازی یا قتل شفقت مدار در ایران از مرحله اینکه «آیا باید انجامش دهیم» تا مرحله اینکه«چه کسی باید آن را انجام دهد» فرآیند طولانی‌ای را در پیش رو خواهد داشت.اما در هرحال اگر زمانی بستر طرح قانونمند نمودن موضوع اتانازی در کشور فراهم شد مستلزم کار کارشناسی و دقیق علمی است چراکه همیشه تشریفات، پروسه و آیین نامه اجرایی اینچنین مواردی از ماهیت و جواز خود عمل، مهم‌تر بوده است. در پایان این نوشتار پیشنهادات ذیل به عنوان شروط عالی و ممتازه جهت شروع به انجام اتانازی، مطرح میگردد:
ـ پزشک باید یقین حاصل کند که بیمار به طور ارادی درخواست اتانازی می‌کند و خود همه چیز را در نظر گرفته است بیمار باید آزاد باشد و بتواند هر سؤالی را که می‌خواهد از پزشک بپرسد.
◄بیمار، باید بر درخواست خود اصرار و تداوم داشته باشد.
◄بیمار درمان‌ناپذیر و رنج و درد ناشی از بیماری می‌بایست غیرقابل تحمل باشد.
◄بیمار از وضعیت و دور نمای زندگی خود آگاه باشد.
◄بیمار حداقل باید با یک پزشک دیگر هم مشورت کند.
◄بیمار باید از نظر فکری و روانی و قوای دماغی در وضعیت سالم و طبیعی قرار داشته باشد.
◄بیمار باید رضایت کتبی و درخواست صریح خود را برای اتانازی اعلام نماید.
◄بیمار باید در تقاضای اتانازی پیش قدم شود و پزشک نیز از سوی اطرافیان تحت فشار قرار گرفته باشد.
■ منابع فارسی
1ـ امینی، علیرضا و آیتی، محمد رضا(1385)، تحریر الروضه فی شرح اللمعه، ج 2، انتشارات سمت، چاپ نهم،536 صفحه
2- انصاری، محمدعلی(1384)، قتل از روی ترحم،مجله فقه اهل بیت اسلامی،شماره 43،
3- حجتی، سید مهدی،(1379)، تحلیل حقوقی اتانازی ( مرگ شیرین) ، مجله حقوق دادگستری،
4- راستین، سیما،(2006) قتل عام در پوشش مرگ ملایم و بی درد، وب سایت نیلگون، تاریخ مراجعه(می 2007)

http://www.nilgoon.org/articles/Sima_Rastin_Euthanasia.html

5- رفیعی‌منش، احسان،(1381)،اتانازی یا مرگ از روی ترحم،، مجله نوید احسان، سال 3، شماره 9، صفحات 28-26
6 ـ غمامی سیدمحمد مهدی، (1385)، اتانازیا، با مطالعه تطبیقی در فقه و حقوق جزای ایران ـ اصلاح و تربیت (ماهنامه اجتماعی، فرهنگی، آموزشی) سال چهارم شماره 49 (پیاپی 134)،
7 ـ همو،(1385 )،بررسی وضعیت حقوقی اتانازیا در کشورهای مختلف، ماهنامه حقوقی دادرسی شماره 51
8-گزارشی از «اتانازیا» مرگ خود خواسته در چند کشور جهان،(۱۳۸۰)، روزنامه ایران، شماره ۱۹۵۵، سال هفتم،
9 ـ مرتقی قاسمی، معصومه،(1380) بررسی دیدگاههای پرستاران در ارتباط با مرگ و یوتنازی و احکام مربوط به آن در شهر زنجان در سال 1379-1380
http://www.bmsu.ac.ir/web/par/b82/3.htm
(تاریخ مراجعه:1385)
10 ـ مرگ خوب؟ (1383)در آمدی بر نقد اصل «خود مختاری »و«اتانازی»، خردنامه (ویژه نامه روزنامه همشهری آنلاین)شماره ۲۳،(تاریخ مراجعه: 1385)

http://www2.hamshahri.net/vijenam/Kherad/1383/830410/negare.htm#s642
 

11 – همتی مقدم، احمد رضا،(1384) مرگ داوطلبانه، روزنامه شرق، سال سوم، شماره 646
http://www.sharghnewspaper.ir/840919/html/idea.htm#s342234
(تاریخ مراجعه: 1386)

■ منابع خارجی

1- The ethics of uthanasia(2002), Advocates Perpectives; in Bioethics. V.76. N.2. April
2- Voluntary Euthanasia, The Stanford University Encyclopedia of Philosophy ,First published Thu Apr 18, 1996; substantive revision Mon Feb 19, 2007,
3- Euthanasia and Assisted Suicide: Seven Reasons Why They Should Not Be Legalized, authored by Luke Gormally (Linacre Centre for Healthcare Ethics)
4- Oregon's Death with Dignity Act (Oregon Department of Human Services)
5- Voluntary Euthanasia Society of the Netherlands
6- Euthanasia and End-of-Life Decisions (Ethics Updates, L. Hinman, University of San Diego

وب سایتهای مرتبط:

7- http://dying.about.com/od/palliativeendoflifecare/p/euthanasia.htm

8-
http://www.euthanasia.com/

9-
http://www.bbc.co.uk/religion/ethics/euthanasia/
 
10-
http://www.nrlc.org/euthanasia/index.html

11-
http://plato.stanford.edu/entries/euthanasia-voluntary/
 
12-
http://www.near-death.com/experiences/suicide08.html

*دانشجوی دوره دکتری حقوق کیفری و جرم‌شناسی دانشگاه شهید بهشتی

بهروز جوانمرد

محمدحسنی
وبلاگ حقوقی محمدحسنی درصورتی که نیاز به وکیل دارید می توانید به موسسه حقوقی عدل فردوسی مراجعه نمایید- آدرس : تهران ، خیابان انقلاب اسلامی ، بین میدان فردوسی و لاله زار ، پلاک 630 ، واحد 9 --تلفن تماس تهران: 66342315____ 66342303
نویسندگان وبلاگ:
مطالب اخیر:
کدهای اضافی کاربر :