وبلاگ حقوقی محمد حسنی
گردآوری مقالات و مطالب حقوقی

hassani.org
صفحات وبلاگ
کلمات کلیدی مطالب
- ۱۳۸۸/۱٢/٢٠

 

علی حسین نجفی ابرندآبادی

اشاره:

در همایش پیشگیری از وقوع جرم در نیروهای مسلح استان فارس که در شهر شیراز برگزار گردید، آقای دکتر علی حسین نجفی ابرندآبادی  استاد برجسته جرم‌شناسی دانشگاه شهید بهشتی به همراه چند تن دیگر از اساتید برجسته حقوق دانشگاه های تهران و شیراز مهمان این همایش بودند. دکتر نجفی ابرندآبادی در این همایش به ایراد سخن پرداخت که متن کامل سخنان ایشان بدین شرح می باشد.

بسیار خوشحالم که سازمان قضایی نیروهای مسلح در کنار رسیدگی قضایی، برنامه پیشگیری از وقوع جرم را نیز در دستور کار خود قرار داده است. به عبارت دیگر در سطح سازمان قضایی دو زوج کیفری و پیشگیری به اتفاق با هم جلو می‌روند. یعنی در کنار مبارزه واکنشی یا کیفری و قهرآمیز مبارزه کنشی یا پیشگیری مدنظر مسؤولان سازمان است و همان‌طور که همه مطلع هستیم به موجب بند 5 اصل 156 قانون اساسی رسالت پیشگیری از جرم از وظایف قوه قضائیه است که در این چارچوب برای عملیاتی کردن آن، لایحه تنظیم شده است و منتظر تصویب آن در مجلس می‌باشند و روزی که این لایحه تصویب شود وظایف ستادی و عملیاتی قوه قضائیه در ارتباط با پیشگیری از جرم تنظیم شود و قطعاً تجربیات سازمان قضایی برای مجریان قانون بسیار مغتنم خواهد بود.

الحمداله بحث پیشگیری از وقوع جرم وارد ادبیات اکثر سازمان‌های درگیر با این موضوع شده است. سمینارها و همایش‌هایی که در خصوص این موضوع تشکیل می‌شود حکایت از آن دارد که این سازمان‌ها به این نتیجه رسیده‌اند که مبارزه کیفری کافی نبوده و در کنار آن با پیشگیری به مبارزه با جرم می‌پردازند.

به طورکلی جرم یک پدیده جهانی است و بنابراین وقتی ما از بزهکاری در ایران صحبت می‌کنیم منظورمان بزهکاری در جهان است. برخی از اشکال بزهکاری جهانی شده است. هیچ اشکالی ندارد بگوییم در ایران هم جرم داریم. مثلاً در بحث اعتیاد ممکن است نرخ ایران بالاتر از کشوری باشد که دورتر از مواد مخدر باشد اما در همه جای دنیا اعتیاد وجود دارد. لذا بحث درباره‌ی انواع جرایم در کشور ما یک بحث کاملاً جهانی است زیرا اصولاً فرهنگ‌ها به لحاظ مسافرت، صنعت توریسم، فضای سایبری و مجازی که امروزه کاربران زیادی هم دارد جهانی شده است.

 وقتی در خصوص اعتیاد صحبت می‌کنیم مسئله سن اهمیت پیدا می‌کند. از چه سنی اعتیاد شروع می‌شود؟ آیا سربازی که معتاد شده است در جریان سربازی با مواد مخدر آشنا شده است یا سابقه اعتیاد را از قبل داشته و در جریان سربازی ادامه پیدا کرده است؟ آیا بزهکاران حرفه‌ای در دوره بزرگسالی مجرمیت را فراگرفته یا نشانه‌های از مجرمیت و بزهکاری در دوران طفولیت و نوجوانی در آنها وجود داشته است اما قاضی به زودرسی جرم به آنها توجه نکرده و برخورد صفر قهرآمیز با آنها داشته است؟ مطالعات جرم‌شناسی در دنیا نشان می‌دهد که اصولاً مجرم حرفه‌ای امروز یعنی کسانی که به جرم خو گرفته‌اند کسانی هستند که در سنین نامتعارف نخستین رفتارهای مجرمانه را از خود بروز داده‌اند و احتمالاً نخستین جرایم را مرتکب شده‌اند. به عبارت دیگر هرچقدر افراد در دوران طفولیت پرخاشگر باشند یا پرخاشگری خود را زودتر از سنین متعارف نشان دهند بزهکاری را در دوران بزرگسالی دیرتر کنار می‌گذارند. به عبارت دیگر بحث زودهنگام بودن جرم با دیربازنشستگی بزهکاری با هم ارتباط مستقیم دارند. اما اطفال بزهکار زودرس چه افرادی هستند؟ اصولاً دو نوع عوامل در خصوص اطفال و نوجوانان وجود دارد که در دوران بزرگسالی هم صادق است. عوامل ریسک یا خطر و عوامل حمایتی مانند خانواده، مدرسه، محیط سربازی و ... زیرا اطفال و نوجوانان در مدرسه یا خانواده از طریق تشویق یا تنبیه والدین جامعه‌پذیر می‌شوند لذا نهاد خانواده یک عامل حمایتی است. اما همین عامل حمایتی ممکن است کارکرد متناقضی پیدا کند. مثلاً طلاق سبب می‌شود کانون خانواده از بین برود و این عامل حمایتی تبدیل به عامل ریسک و خطر ‌شود. بنابراین خانواده هم عامل حمایتی است و اگر وظایف خود را به درستی انجام ندهد تبدیل به عامل خطر می‌شود. در ماده 1173 قانون مدنی خانواده را به عنوان یک عامل خطر زا ترسیم کرده است. یعنی در این ماده والدین که فرزندان عزیزترین کسان برای آنها هستند براساس این ماده تبدیل به دشمن فرزندان خود می‌شوند. در نتیجه طفلی که در چنین بستری زندگی می‌کند یعنی در سنی که مهمترین مرحله جامعه‌پذیری است که باید تربیت شود با روش‌های غیراخلاقی آشنا می‌شود. بدیهی است که چنین طفلی در مدرسه مشکلات فرار از مدرسه و شکست تحصیلی و مصادیقی از این قبیل خواهد داشت. حال اگر نوجوانی با چنین سابقه طفولیتی به خدمت برود آیا محیط سربازی در خصوص افراد مذکور می‌تواند قصور یا عدم انجام وظایف خانواده را جبران کند؟ به عبارت دیگر برخی از سربازانی که دچار ناسازگاری‌های اجتماعی هستند و این رفتارهای نامتعارف را در گذشته فراگرفته‌اند آیا محیط سربازی می‌تواند آنها را اصلاح نماید؟

در مطالعات جرم‌شناسی یکی دیگر از عوامل خطر در بزهکاری زودرس که آثار آن تبدیل فرد به بزهکاری حرفه‌ای است بحث نوجوان بودن مادر است. مادرانی که در سنین پایین حامله می‌شوند احتمالاً فرزندان چنین مادرانی بیشتر دچار ناسازگاری اجتماعی شده‌اند چرا که در تحقیقات میدانی کیفیت زمان حاملگی در تربیت فرزندان مهم است. نکته دیگر مدت حاملگی است. طبیعتاً در بین منحرفین اجتماعی و مجرمین، افرادی که زودتر از موعود حاملگی متولد می‌شوند اطفالی هستند که مشکلات زیستی با اجتماع دارند.

نکته دیگر این که سن در مرحله قضایی و انتظامی یکی از عوامل تشخیص آینده پژوهی است. به این ترتیب چنانچه در دادگاه‌های اطفال ما شاهد افزایش نرخ بزهکاری نوجوانان و اطفال باشیم که زودتر از سنین متعارف مرتکب جرم شده‌اند یا شاهد سن پایین بزهکاری باشیم، مانند سن اعتیاد، این امر می‌تواند به مددکار اجتماعی برای تشخیص و پیش‌بینی رفتار چنین طفلی در ده سال آینده کمک نماید به عبارت دیگر پایین آمدن سن بزهکاری شاخصی است در اختیار دادگاه‌های ویژه اطفال برای پیش‌بینی رفتار طفل در چند سال آینده. به این ترتیب که در تحقیقات جرم‌شناسی پایین آمدن سن بزهکاری بدین معناست که این بزهکاران در آینده به بزهکاران به عادت یا مزمن تبدیل می‌شوند. نکته دیگر در این خصوص این است که چون در دوران تربیت خانوادگی یا مدرسه یا مراحل جامعه‌پذیری از حمایت‌های بموقع برخوردار نبوده‌اند لذا از نبود مهارت‌های اجتماعی رنج می‌برند. آن ممارست فکری که در اثر تعامل انسان یا جامعه به دست می‌آید در آنها بوجود نیامده‌اند لذا تعادل فکری ندارند و در همان لحظه که تصمیم می‌گیرند کارشان را انجام می‌دهند.

خودمحور یا خودخواه بودن از دیگری ویژگی این افراد است. چوب خط آنها خودشان هستند، مسؤولیت‌پذیر نیستند. کیفر یا برخورد قهرآمیز با آنها نتیجه لازم را ندارد. از این مطلب نتیجه می‌گیریم که پایین آمدن سن بزهکاری باعث می‌شود که اعتیاد در جامعه گسترش پیدا خواهد کرد. پدیده‌ی مصرف مواد مخدر در آینده مزمن خواهد شد لذا اطفال معتاد را دست‌کم نگیریم و به برخورد قهرآمیز یا کیفری بسنده نکنیم. من معتقدم بخشی از رفتار مجرمانه اطفال و نوجوانان حکایت از شرارت و بد ذاتی او ندارد. این مطلب را خدمت دوستان عزیز عرض نمایم چه بسا رفتار اطفال و نوجوانان در سطح جامعه انتقادی است نسبت به دست‌اندرکاران جامعه‌پذیری اطفال اعم از خانواده، معلم، مسؤول؛ که در قبال بزهکاری اطفال چه کارهایی انجام داده‌ایم چه وظایفی را انجام نداده‌ایم.

موضوع دیگر، گسترش فضای سایبر است که امروزه این فضا تبدیل به یکی از عوامل جامعه‌پذیر شدن بچه شده یا دست‌کم تأثیرگذار است. ما چه بخواهیم و چه نخواهیم نسل آینده تربیت خود را از فضای سایبر می‌بیند که ما از این نسل، تعبیر به فرزندان سایبری می‌کنیم. ما باید خودمان را برای چنین نسلی آماده کنیم. اگر زمانی ما از طریق خانواده، مدرسه شرکت در مراسم و اعیاد مذهبی یا سوگواری‌ها مسایل اجتماعی را به تدریج یاد می‌گرفتیم فرزندان ما امروز از طریق اینترنت و فضای سایبر می‌آموزند. بنابراین همان‌طور که اینترنت می‌تواند فضایی برای آموزش باشد می‌تواند فضایی برای جرم نیز ایجاد نماید. ما باید خودمان را برای پیش‌بینی افزایش بزهکاری جرایم سایبری در آینده آماده کنیم. لزوماً جرایم خاص سایبری مثل حک کردن رایانه و ... نیست جرایمی مثل جعل، سرقت، فحشا و ... . در آینده دنیا شاهد انتقال بخش قابل توجهی از فضای واقعی به فضای مجازی است بنابراین ما باید با این فضا آشنا شویم، ضابطان، نیروی انتظامی باید در قالب واحدهای درسی با این نسل آشنا شوند. در برخی کشورها بعضی از افراد در مقابل اینترنت از بین می‌روند. برای مثال در فیلم قتل آن‌لاین، چند باند بدون اینکه از طریق فیزیکی با هم آشنا شوند از طریق چت با خانواده‌هایی آشنا می‌شوند و بعداً مرتکب جرایمی چون قتل می‌شوند.

آخرین نکته اینکه سن بزه‌دیدگان با سن بزهکاران ارتباط دارد. ما مرتب از بزهکار صحبت می‌کنیم در حالی که روی دیگر بزهکاری، بزه‌دیدگی یا قربانیان جرایم است. در باب بزه‌دیدگی هم نشان می‌دهد که مجرمین بزه‌دیدگان خود را از همسن‌های خود انتخاب می‌کنند. لذا اعتیاد که هرچند به آن معنا بزه‌دیده ندارد اما از طریق همسالان فرد منتقل می‌شود. بزهکاران صغیر هر دو از کمبود مشابه‌ای رنج می‌برند. به عبارت دیگر صغیر بزه‌دیده امروز می‌تواند بزهکار بزرگسال فردا باشد چون از کمبودهای حمایتی و تربیتی مشابه‌ای رنج می‌برند. بنابراین بزه‌دیدگی اطفال و قربانی شدن اطفال به این معنا نیست که این اطفال مظلوم هستند ممکن است همین اطفال تبدیل به بزهکار شوند. لذا در مقوله بزهکاری اطفال همیشه بحث از حمایت است. اطفال سرمایه‌های ما هستند ما نباید صرفاً به مجازات بسنده کنیم اگرچه مجازات لازم است؛ من در مقام توجیه بزهکاری نیستم در مقام تحلیل بزهکاری هستم، ما باید اطفال بزهکار را فراتر از فرایند مجازات ببینیم. آن را در بستر جامعه ببینیم. صغیر متهمی که در محکمه حاضر شده، چنانچه خروجی خانواده ماده 1173 قانون مدنی باشد اگرچه از لحاظ کیفری مسؤولیت دارد اما از لحاظ جرم‌شناختی همه ما هم به نوعی مسؤولیم. به عبارت دیگر در بحث اطفال بزهکار عملکرد ما هم مشخص است. کسانی که متولی مبارزه با جرم هستند، اشخاصی که متولی حمایتی جامعه‌پذیر نمودن افراد هستند مسؤولیت دارند. باید بررسی شود که آیا وظایفشان را به درستی انجام داده‌‌اند یا خیر؟ آیا مدرسه در کنار سوادآموزی و تربیت دانش‌آموزان برای موفقیت در کنکور، در کنار آن به عوامل اجتماعی، تعلیمات مدنی و اجتماعی شدن دانش‌آموزان توجه می‌نماید و وظایفش را به درستی انجام می دهد؟

آیا محیط سربازی که اولین محیط اجتماعی است که جوانان و نوجوانان با آن برخورد می‌کنند و از آن کانال وارد می‌شوند وظیفه‌ای تربیتی و نظامی‌اش را انجام می‌دهد؟ سابقاً همیشه سربازی را به مکانی تشبیه می‌کردند که جوانان را به بهترین نحو تربیت می‌کند و آموزش‌ها و مهارت‌های مناسب را به آنها فرا می‌دهد و بخشی از وظایف جامعه‌پذیرشدن را خدمت سربازی انجام می‌داد آیا امروز نیز آن کارکردها به خوبی به سربازان منتقل می‌شود؟  

منبع:

سازمان قضایی نیروهای مسلح

http://www.imj.ir/index.php?option=com_content&view=article&id=338:1388-11-07-09-03-36&catid=57:1388-08-19-07-45-26&Itemid=111

محمدحسنی
وبلاگ حقوقی محمدحسنی درصورتی که نیاز به وکیل دارید می توانید به موسسه حقوقی عدل فردوسی مراجعه نمایید- آدرس : تهران ، خیابان انقلاب اسلامی ، بین میدان فردوسی و لاله زار ، پلاک 630 ، واحد 9 --تلفن تماس تهران: 66342315____ 66342303
نویسندگان وبلاگ:
مطالب اخیر:
کدهای اضافی کاربر :