موسسه حقوقی عدل محمد حسنی
گردآوری و ارائه مطالب متنوع و سودمندحقوق خصوصی
صفحات وبلاگ
کلمات کلیدی مطالب
- ۱۳۸٩/٦/۳٠

 

منابع مقاله:

مجله پژوهش و حوزه، شماره 6، علیان نژادی، ابوالقاسم؛

 

 

 

شبیه سازی

از مسائل مستحدثه ای که این روزها بر سر زبان هاست مسئله شبیه سازی (استنساخ) است; یعنی بدون ترکیب نطفه مرد و زن، انسانی از جزء بدن انسان دیگری به وجود آید .

توضیح: بدن انسان از سلول ها، که کوچک ترین اجزای بدن انسانند، ترکیب شده است . هر سلول بدن انسان تمام اوصاف او را در بر دارد و اگر هر سلول را بتوانیم پرورش دهیم یک انسان کامل می شود . اخیرا این آزمایش را روی حیوانات انجام داده اند و نتیجه داده است . یعنی یک سلول را از بدن حیوان یا از خون او می گیرند و آن را درون تخمکی که داخل آن خالی شده (پوسته تخمک) قرار داده و سپس (بدون این که ترکیبی صورت گیرد) در رحم حیوانی می کارند و پرورش پیدا می کند و درست شبیه حیوانی می شود که سلول از او گرفته شده است . (1)


 

در انسان این کار به جهت ممنوعیت های قانونی انجام نشده است و اگر هم انجام داده باشند، اعلام نشده است!

شبیه سازی، مثل قلمه زدن درگیاهان است که انسان در آفرینش آن هیچ گونه مشارکتی ندارد، بلکه هم قلمه و هم زمین مساعد را خدا آفریده است . و در مورد انسان هم همین است، پس شبیه سازی از نظر تشکیلات آفرینش مانند بذرافشانی و قلمه زدن است و چیز عجیبی نیست !

با عنایت به نو پیدا بودن این مسئله پرسش های فراوانی درباره آن مطرح است که به برخی اشاره می شود:

آیا این کار جایز است؟ بچه ای که به دنیا می آید چه حکمی دارد؟ آیا احکام محرمات نسبیه را دارد؟ آیا جانشین همان شبیه است؟ از چه کسانی ارث می برد؟ آیا از اقوام شبیه ارث می برد؟ نفقه و حضانت چنین بچه ای با کیست؟ اگر کسی او را به قتل برساند، آیا قصاص و دیه دارد؟ اگر مسلمان شود آیا اسلامش پذیرفته می شود؟ و امثال این سؤال ها .

نکته: حضرت آیة الله مکارم شیرازی در کتاب «معاد و جهان پس از مرگ » که حدود سی سال قبل نوشتند در شبهه آکل و ماکول این فرض را طرح کردند که اگر مثلا انسانی از بدن انسان دیگر تغذیه کند (بلاواسطه یا مع الواسطه) و مقداری از بدن انسان اول جزء بدن او شود، در روز قیامت که معتقد به معاد جسمانی هستیم، آیا انسان اول از انسان دوم جدا می شود یا نه؟ اگر جدا شود انسان دوم ناقص می شود و اگر جدا نشود انسان نیکوکار و بدکار با هم مخلوط است، پس امر چگونه است؟ و تکلیف معاد آن ها چیست؟

از این اشکال معروف جواب هایی داده شده است، جوابی که ایشان با استفاده از مسئله شبیه سازی به عنوان یک نظریه داد این بود که: از پرورش یک سلول، انسان کامل به وجود می آید، حتی اگر یک سلول از انسان دوم هم باقی بماند، از همان می تواند به قدرت خداوند، انسان دوم ساخته شود و انسان اول هم به جای خودش باقی می ماند .

همان طوری که گفته شد در شبیه سازی مسیر تولد فرزند از ترکیب نطفه نر و ماده نیست، بلکه چیزی شبیه قلمه زدن در گیاهان است، یعنی سلولی را از بدان جدا کرده و در درون تخمک (خالی شده) ماده قرار می دهند و در رحم شخصی می کارند و شروع به نمو می کند، و از آن جا که سلولی از بدن انسان تمام صفات او را دارد، (چون انسان، روز اول یک سلول بیشتر نبود و بعد تکثیر پیدا کرد و دست و پا و ... پدید آمد، پس تمام این ها به یک ریشه برمی گردند و اگر هر جزئی را بتوانیم پرورش دهیم یک انسان شبیه اصل پیدا می شود که از نظر جنسیت هم قطعا شبیه اوست) . و گفتیم این مسئله در مورد حیوانات عملی شده است و این عمل را cloning به معنای «تکثیر کردن » می گویند .

حکم شرعی شبیه سازی

چنان چه فرزندانی از طریق شبیه سازی متولد شوند از نظر فقه اسلامی چه حکمی دارند؟ آیا اصل این عمل در مورد انسان ها جایز است؟

حکم شرعی این مسئله از سه جهت قابل بررسی است:

1 . از نظر لوازم و عوارض: این کار مسلما مستلزم نظر و لمس حرام است (به جهت کاشتن در درون رحم) مگر این که کسی که این کار را می کند شوهر زن باشد که این، فرض نادری است .

2 . عنوان اولی: اصل اباحه است چون آیه و روایت و اجماع و دلیل عقلی بر حرمت «شبیه سازی » نداریم، و از مسائل مستحدثه است .

3 . عنوان ثانوی: این عمل از نظر مسائل اخلاقی، حقوقی و اجتماعی جوانب مختلفی دارد:

الف مسائل اخلاقی: اگر این باب مفتوح شود که از شبیه سازی فرزندانی متولد شوند، در این صورت ممکن است مسئله نکاح و ازدواج که یک امر طبیعی است، تدریجا برچیده شود و نظام خانوادگی مختل گردد و بسیاری از زنان بی شوهر باردار شوند، یا زنی از وجود خودش باردار شود، که ظاهرا مادر و فرزند هستند; ولی به یک معنا دوقلو هستند! اخلاق در سطح جهان این عمل را نمی پذیرد، زیرا باعث اضمحلال نظام خانواده در جوامع بشری می شود .

ب مسائل حقوقی: انسانی که از راه شبیه سازی به وجود آید، نه پدری دارد (چون از نطفه مرد نیست) و نه مادری (چون ترکیب با نطفه ماده نیست) و نه خواهری دارد و نه برادری و نه منتسب به فامیل، و در رحمی پرورش پیدا کرده که مادرش نیست، بلکه مادر جانشین است . خلاصه فردی است فاقد نسب .

ج مسائل اجتماعی: عمل شبیه سازی اختلافات زیادی ایجاد می کند و ارکان جامعه را به هم می ریزد، زیرا با روح آیه «وجعلناکم شعوبا وقبائل لتعارفوا» (2) سازگار نیست، چرا که افرادی شبیه و یک دست و طبعا دارای یک خواسته و یک پایگاه به وجود می آیند و تنوع اجتماعی از میان می رود .

اگر گفته شود که شبیه سازی می تواند فواید زیادی هم داشته باشد; مثلا سلول های نوابغ را بگیرند و نگهداری کنند و در هر عصر و زمانی نوابغی درست کنند چون نوابغ سرمایه هایی برای ملت ها هستند! در پاسخ می گوییم: اولا; آیا شبیه نابغه هم نابغه خواهد شد؟ این امر معلوم نیست، چون کسی ندیده و نمی داند .

ثانیا; بر فرض که بتوان نوابغی به وجود آورد معلوم نیست که نوابغ هم اگر در جامعه ای زیاد شوند جامعه خوشبخت شود، چون ممکن است سبب جنگ نوابغ گردد .

ثالثا; اگر این راه باز شود، ممکن است جانیان بزرگ جوامع بشری افرادی مانند هیتلرها و حجاج ها را که در هر زمانی یافت می شود هم شبیه سازی کنند، لذا بهتر است کار روی حسابی باشد که نظام آفرینش دارد . پس این که گمان شود شبیه سازی فوایدی دارد، در کنار آن ضررهای زیادی هم دارد که قابل کنترل نخواهد بود .

پس، از نظر عناوین ثانویه این کار برای جامعه بشری خطرناک است، لذا تمام اقوام و ملل جهان آن را خلاف مسائل اخلاقی می دانند و حتی بسیاری از دولت ها با تصویب قانون، این کار را ممنوع دانسته اند .

نقد و بررسی دلایل حرمت شبیه سازی

همان طور که گفته شد شبیه سازی از نظر حکم شرعی به عنوان اولی مشمول اصالة الاباحة است، چون آیه، روایت، دلیل عقلی و اجماعی بر حرمت نداریم; ولی بعضی برای حرمت آن، سه دلیل اقامه کرده اند:

دلیل اول: اصالة الحرمة

بدن ما ملک خداست; ما اجازه نداریم که از آن برداریم و روی آن کار کنیم و در تخمک ماده قرار دهیم، تا در رحم بماند و پرورش پیدا کند و شبیه سازی شود .

این سخن در واقع همان منطق اصالة الحظری هاست که اصل را در همه اشیاء حرمت می دانند; ولی اصل در اشیاء اباحه است و اگر منظور از این که ملک خدا هستیم مالکیت تکوینیه الهی است، در مقابل از سوی خداوند طبق آیه «وخلق لکم ما فی الارض جمیعا» (3) و احادیث «الناس مسلطون علی اموالهم (4) و انفسهم (طبق بعضی از روایات)» و «کل شی ء لک حلال » (5) اجازه تصرف داده شده که این تصرف با مالکیت تکوینیه الهی منافات ندارد .

دلیل دوم: آیه «فلیغیرن خلق الله ...» (6)

شیطان می گوید انسان ها را وسوسه می کنم تا خلق خدا را تغییر دهند . پس نباید خلق خدا را تغییر بدهیم و شبیه سازی هم نوعی تغییر خلق الله است!

این سخن به دو دلیل بسیار سست است .

1 . اگر این استدلال درست باشد باید از کارهای زیادی که حرام نیست جلوگیری کرد مثل جراحی زیبایی; جراحی برای جداسازی انگشت ششم، جدا کردن دوقلوهای به هم چسبیده و ترکیب انواع گیاهان و تولید گیاهان جدید که همه تصرف در خلق الله است و باید براساس این استدلال حرام باشد، در حالی که هیچ کدام حرام نیست .

2 . «خلق الله » در آیه اشاره به فطرت الله است، (یعنی من این ها را وسوسه می کنم تا فطرت الله را تبدیل به کفر کنند)، چون آیه «فطرة الله التی فطر الناس علیها لاتبدیل لخلق الله » (7) که در ذیل آیه فطرت است «فلیغیرن خلق الله » را تفسیر می کند . پس آیه مربوط به توحید و شرک است و ربطی به جراحی و شبیه سازی و مانند این ها ندارد .

دلیل سوم: تفرقه میان زن و شوهر

قائلان به حرمت شبیه سازی معتقدند به مقتضای آیه «فیتعلمون منهما مایفرقون به بین المرء وزوجه » (8) این کار حرام است . یعنی شبیه سازی را به جریان هاروت و ماروت تشبیه می کنند که آن ها از طریق سحر بین زن و شوهر جدایی می انداختند، شبیه سازان نیز میان همسران جدایی می افکنند!

در پاسخ باید گفت: این دو مسئله هیچ ربطی با هم ندارند، زن و شوهر را از هم جدا کردن غیر از شبیه سازی است، چون شبیه سازی تکثیر از غیر طریق ترکیب نطفه زن و مرد است و نوعی تکثیر قلمه ای است .

بنابراین دلایل سه گانه فوق چیزی را اثبات نمی کند; ولی اگر به مشکلات ناشی از شبیه سازی از نظر اخلاقی و اجتماعی و حقوقی توجه شود می توان از نظر عنوان ثانوی حرام دانست .

در نتیجه اگرچه از نظر عنوان اولی قائل به اصالة الاباحه شدیم; ولی از نظر عنوان ثانوی مشکلات اخلاقی زیادی از جمله از بین رفتن نظام خانواده، باردار شدن زن های بدون شوهر و ... دارد . که این مسئله در جامعه گسترش پیدا کند، خانواده ها تهدید می شوند و مسائل غیراخلاقی شایع می گردد و مشکلات عظیم اجتماعی را ایجاد می کند بنابراین از طریق عنوان ثانوی می توان قائل به حرمت آن شد .

گاه گفته می شود می توان به وسیله شبیه سازی پیوند اعضا انجام داده و افرادی را از این طریق از مرگ نجات دهیم .

ولی جواب آن معلوم است، چون مثلا «کلیه » را به تنهایی نمی توان شبیه سازی کرد، بلکه باید انسانی را بسازیم و آن را قطعه قطعه کنیم و قطعات بدنش را به انسان دیگر پیوند بزنیم و حال آن که انسان شبیه سازی شده هم حق حیات دارد، پس ترمیم اعضا به قیمت کشتن انسان ها خواهد بود و این کار جایز نیست .

بنابراین در بحث از مقام اول (حکم شرعی) به این نتیجه رسیدیم که شبیه سازی به عنوان اولی مشمول اصالة الاباحة است; ولی به عنوان ثانوی حرام است .

احکام فقهی انسان شبیه سازی شده

اگر انسانی از این طریق متولد شد، خواه قائل به حلیت باشیم یا حرمت، این انسان از جهت ارث، قتل، اسلام، حضانت، نفقه و محرمیت چه حکمی دارد؟

محرمیت: چون عناوین «الاب » و «الاخ » و «الاخت » در مورد چنین انسانی صادق نیست، پس عنوان برادر و خواهر و هیچ یک از عناوین نسبیه بر او صادق نیست; ولی زنی که سلول این انسان در رحم او پرورش پیدا کرده شبیه مادر رضاعی است که او را پرورش داده و نطفه ای در کار نیست . در این صورت نباید با این مادر ازدواج کند; چون مثل مادر رضاعی است، زیرا گوشت و پوست او از آن زن پرورش یافته است . بنابراین، احکام محارم جاری نمی شود، جز نسبت به مادر احتیاطا .

اسلام: اگر مسلمان شود حکم مسلمان را دارد، و اطلاقات ادله شامل وی می شود .

قتل: اگر مسلمان باشد، قتلش دیه یا قصاص دارد، هم چنین کفار غیرحربی، و دلیلی ندارد که اسلامش پذیرفته نمی شود .

نفقه و حضانت: عرف عقلا کسی را که سبب پیدایش چنین طفلی شده، مسئول می داند پس نفقه و حضانتش با اوست .

ارث: چون در حقیقت برادر و خواهر کسی نیست و پدر و مادری ندارد، از کسی ارث هم نمی برد، ولی هرگاه ازدواج کند و صاحب همسر و فرزندانی شود به حکم اطلاقات و عمومات آیات و روایات از یک دیگر ارث می برند . والله العالم .

این بحث فروع دیگری نیز دارد که به خاطر اختصار از آن صرف نظر کردیم .

منبع:

http://www.hawzah.net/Hawzah/Articles/Articles.aspx?id=88383&LanguageID=1

محمدحسنی
موسسه حقوقی عدل محمدحسنی (شماره ثبت31619) انجام امور وکالت و ارائه کلیه خدمات حقوقی توسط گروه وکلای دادگستری . تلفن تماس تهران : 66729171 چهت اطلاعات بیشتر به وب سایت موسسه مراجعه شود : http://mohammadhassani.ir/
نویسندگان وبلاگ:
مطالب اخیر:
کدهای اضافی کاربر :